Curtha suas ar an ngréasán 28/1/05
PLANNING AND DEVELOPMENT ACT, 2000 (Is cosúil nach bhfuil sé seo le fáil i nGaeilge!)

An tAcht Pleanála 2000 agus an Ghaeltacht

An bhfuil sé á fheidhmiú?

Páipéar le Donncha Ó hÉallaithe
An tAcht Pleanála 2000 agus an Ghaeltacht: An bhfuil sé á fheidhmiú?

Lá

Os cionn scór bliain ó shoin bhí conspóid pleanála sa Spidéal faoi iarratas a ceadaíodh le scéim tithe a thogáil ar imeall an tsráidbhaile. Luxury Homes a bhí le bheith ann-an chéad scéim tithíochta príobháideach sa Spidéal. Tháinig comhghuaillíocht le chéile le cur ina aghaidh, ina raibh Coiste Pobail an Spidéil, Comharchumann Chois Fharraige, Údarás na Gaeltachta agus Roinn na Gaeltachta páirteach. Cuireadh cás láidir os comhair an Bord Pleanála ag éisteacht a reachtáileadh tré Ghaeilge. Tugadh an cead mar nach bhféadfaí cead a dhiúltú ag an am sin ar fhorbairt ar bith sa Ghaeltacht ar chúinsí teanga. B'shin mar a bhí dlí na tire. Ní mar sin atá an scéal anois, de bharr alt tábhachtach amháin a cuireadh isteach san Acht um Pleanáil agus Forbairt 2000, mar thoradh ar stocaireacht éifeachtach ciún a rinne Comhdháil  Náisiúnta na Gaeilge ag an am ar an Aire Noel Dempsey agus an Bille ag dul tríd an Dáil.

Tá cosaint agus cur chun chinn na Gaeilge sa Ghaeltacht i measc na gcuspóirí a caithfidh a bheith ag gach Údarás Pleanála a bhfuil Gaeltacht faoina chúram do réir Mír 10.1 (m) den Acht. Seo mar a léann an talt:

 

10. 2 Without prejudice to the generality of subsection (1), a development plan shall include objectives for-

    (m) the protection of the linguistic and cultural heritage of the Gaeltacht including the promotion of Irish as the community language, where there is a Gaeltacht area in the area of the development plan.

Roimhe sin d'fhéadfadh a leithéid de chuspóir a bheith ag Comhairle Chontae Ghaeltachta agus bhí ag cuid acu, Comhairle Chontae Dhún na nGall mar shampla, ach bhi drogall orthu cead a dhiúltú de bharr cúinsí teanga nó rialacha dochta teanga a leagan síos, mar nach raibh aitheantas sa dlí ag cosaint na Gaeilge mar chuspóir dlisteanach pleanála. Tá anois. Ciallaíonn sé sin nach féidir le iarratasóir ar chead pleanála a bheith ag súil go mbeidh cúiteamh ar fáil má dhiúltaítear cead de bharr cúinsí teanga nó má ceangláitear coinníollacha teanga le cead tógála.

 

Ach an bhfuil an tAcht á chur i bhfeidhm? Go bunúsach tá gach údarás pleanála le ceantar Gaeltachta, a bhfuil plean réitithe acu faoin reachtaíocht nua, ag liostáil cosaint na hoidhreachta teanga, ar cheann dena chuspóirí atá acu. Ach tá difríochtaí móra faoin cur chuige ata molta leis an gcuspóir a bhaint amach. Tosnóidh me leis an gceann is laige: Comhairle Chontae Mhaigheo.

Comhairle Chontae Mhaigheo:

Mí na Samhna seo caite tháinig plean nua i bhfeidhm don tréimhse 2003-2009. Is beag atá ráite ann faoi oidhreacht teanga  na Gaeltachta a chosaint ná faoin Gaeilge a chur chun chinn mar theanga phobail. Deirtear ann go mbeidh ráiteas tioncur teanga ag teastáil gcás forbairtí suntasacha sa Ghaeltacht nó gar don Ghaeltacht "to determine their impact on the use of Irish as a community language."  Faoin Plean ní bheadh aon chead fógraí i nGaeilge amháin a chur suas sa Ghaeltacht mar go bhfuil sé ráite sa bplean maidir leis an nGaeltacht:

"It is the objective of the Council to require that all permanent signage notices and information are bilingual

Le bheith faireáilte le Maigheo, cé go bhfuil sciar mór den contae le aitheantas oifigiúl Ghaeltachta, níl ach dhá phóca beag ina bhféadfaí a rá go bhfuil an Ghaeilge á usáid mar theanga sa phobal-An Eacléim agus Ceathrú Thaidhg. Ní féidir an Ghaeilge a chosaint mar theanga bheo mura bhfuil sí in usáid ag an bpobal.

Suíomh Ghréasáin.
Comhairle Chontae Mhaigheo
(Is cosúil nach bhfuil sé seo le fáil i nGaeilge!) 		Comhairle Chontae Chorcaí:

Mi Feabhra seo caite tháinig plean nua i bhfeidhm don tréimhse 2003-2009. Faoin teideal "The Gaeltacht and Linguistic Heritage" deirtear gurb é an dúshlán atá ann i gcás Gaeltachtaí Chorcaí ná seo: "to promote these areas as a focus for development, whilst ensuring that the development which does occur supports or complements the linguistic and cultural heritage." Caithfear a rá faoi Ghaeltacht Chorcaí go bhfuil sé an lag, seachas póca thart ar Chúil Aodha ach go bhfuil féiniúlacht agus oidhreacht Ghaeltachta láidir san áít in ainneoin an teanga a bheith imithe i léig mar theanga laethúil cumarsáide.

I measc na bprionsabal ar a bhfuil an leagan amach sa phlean maidir leis an nGaeltacht bunaithe tá an méid seo a leanas:

* The cultural heritage of the Gaeltacht areas, including the use of the Irish language, deserves fostering.

* An economically and socially vibrant community is a precondition for sustaining Irish as the community language of those areas.

* An isolationist approach, or one which put unnecessary obstacles in the path of development generally, would, in the current context, be damaging to the long term sustenance of Irish language and culture in these areas.

Go neamhbalbh deirtear sa phlean nach gcuirfear aon bhac roimh forbairtí a fhéadfadh dochar a dhéanamh don Ghaeilge i gcás go mbeadh  buntáistí ann do inmharthannacht an phobail. Caithfear a admháil go bhfuil an choimhlint sin ann i go leor ceantracha Gaeltachta ina bhfuil an daonra bunscoile ag titim: cé is tábhachtaí inmharthanacht an phobail nó cosaint na Gaeilge ó stráinséaraí gan Ghaeilge ag bogadh isteach. An dúshlán ná cothromaíocht a aimsiú nach ndéanfaidh dochar do theanga an phobail. Ni féidir a bheith ag súil le réiteach ar an dilemma i bPlean Forbartha, ceal moltaí fiúntacha ó áisínteachtaí Ghaeilge agus Ghaeltachta.

Is dócha gur féidir a rá i gcás Plean Chorcaí, go dtabharfar cosaint don Ghaeilge an fhad is nach bhfeictear go bhfuil an cosaint ag cur bac ar forbairt ghinearálta an cheantair.[i]

Suíomh Ghréasáin.
Comhairle Chontae Chorcaí
(Is cosúil nach bhfuil sé seo le fáil i nGaeilge!) 		Comhairle Chontae na Mí:

Dearcadh eile ar fad atá ag Comhairle Chontae na Mí. B'é Comhairle Chontae na Mí an chéad údarás pleanála a d'ullmhaigh Plean Forbartha faoin Acht nua Pleanála. Tháinig an Plean Forbartha nua i bhfeidhm sa bhliain 2001. Tagann cosaint na Gaeilge sa Ghaeltacht faoin teideal "Planning for Social Inclusion and Cultural Diversity". Deirtear sa phlean go mbeidh comharthaí gnó agus comharthaí sealadacha i nGaeilge amháin sa Ghaeltachta. Deirtear chomh maith go bhfuil sé mar aidhm "fás agus forbairt na Gaeilge a chinntiú".

"go mbeidh tioncur dearfa ag tithíocht ar usáid na Gaeilge sa duthaigh. Déanfar é seo a mheas tré Staidéar Tionchur Teangan a dhéanamh sara scrúdófar aon iarratas d'aon teach leis féinig nó d'aon scéim tithíochta....Caithfidh an Staidéar Tionchur Teanga a bheith in ann a rá go mbeidh tionchur dearfa ag na h-iarratasóirí ar dhul chun cinn agus usáid na teagan sa phobal. Ní thabharfaidh an t-údarás pleanála tacaíocht d'aon fhorbairt a mbeidh droch-tionchair aige ar an nGaeilge."

Cé go mba dheacair droch thionchur a bheith ag forbairt ar staid na Gaeilge i mBaile Ghib, bheadh sé an éasca an Ghaeilge i Rath Chairn a mhúchadh mar theanga bheo sa phobal, le scéimeanna tithíochta gan bacanna teanga. Deirtear liom go bhfuil Comhairle Chontae na Mí ag déanamh beart do réir an phlean agus ag glacadh leis an dúshlán go dtabharfar cosaint don Ghaeilge tríd an gcóras pleanála.

Suíomh Ghréasáin.
Comhairle Chontae na Mí
(Is cosúil nach bhfuil sé seo le fáil i nGaeilge!) 		Comhairle Chontae Chiarraí:

Fairíor ní féidir an moladh céanna a thabhairt do Chomhairle Chontae Chiarraí. Mi na Nollag seo caite glacadh le plean nua forbartha do Chontae Chiarraí don tréimhse 2003-2009. Tá sé ráite sa phlean go bhfuil sé mar chuspóir ag an gComhairle Chontae oidhreacht teanga agus cultúrtha na gceantracha Gaeltachta a chosaint agus an Ghaeilge a chur chun cinn mar theanga phobail ach tá na moltaí agus na fochuspóirí le seo a bhaint amach teibí, lag agus gan ghearradh i gcomparáid le plean na Mí. Leagtar amach 10 gcinn de cuspóirí faoin teideal "Promotion of the Irish Language". Seo iad an chuid atá ceapaithe cosaint a thabhairt don Ghaeilge i gceann dena Gaeltachtaí is láidre sa tír, ó thaobh usáid na Gaeilge mar teanga laethúil cumarsáide:

"It is the objective of the Council to: *Have regard to the impact of gradual residential development in Gaeltacht areas by non-Irish speakers.

*Assess large planning applications for development in Gaeltacht areas in terms of the likely affect that such development would have on the Irish language and the Gaeltacht.

*Require all large planning applications in Gaeltacht areas to be accompanied by a linguistic impact assessment.

Ní dheirtear áit ar bith nach gceadófar forbairtí a fhéadfadh dochar a dhéanamh don Ghaeilge mar theanga phobail, más é sin atá ráite sa Ráiteas Tionchur Teanga.

Tá rud amháin dearfach ann a thug mé suntas dhó agus a fhéadfadh a bheith ina chuidiú

"It is an objective of the Council to facilitate the provision of housing by housing associations and similar organisations for those who use the Irish language as their primary means of communication."<

Ó thaobh comharthaíochta tá sé réasúnta maith: gach comharthaíocht poiblí agus comharthaíocht tráchtála sa Ghaeltacht i nGaeilge amháin nó dhátheangach agus más dhátheangach an Ghaeilge chun tosaigh.

Tá Plean Chiarraí lag agus níl mórán cosanta ann don Ghaeilge sna ceantracha Gaeltachta ina bhfuil sé fós á labhairt. Tá seans ann go ndéanfar feol a chur ar na cnámha, nuair a réitítear na Pleananna Áitiúla don Ghaeltacht. Ach deireann an oifig pleanála i dTrá Lí liom go bhféadfadh go mbeadh moill na mblianta ar sin. Tá sé riachtanach go gcuirfear brú ar an gComhairle Chontae i gCiarraí, réiteach an phlean áítiúl don Fíorghaeltacht taobh thiar den Daingean a thabhairt chun tosaigh. Is ann is mó atá dochar dhá dhéanamh agus is ann is mó atá oidhreacht bheo na Gaeilge i gcontúirt.

Suíomh Ghréasáin.
Comhairle Chontae Charraí
(Is cosúil nach bhfuil sé seo le fáil i nGaeilge!)
Comhairle Chontae Phort Láirge:

Is cás faoi leith é Gaeltacht Phort Láirge. Tá plean nua dhá ullmhú le tiocht i bhfeidhm an bhliain seo chugainn ach idir an dá linn tá Plean Áitiúil don Ghaeltacht á usáid, ina thugtar aitheantas do chosaint na Gaeilge sa gcóras pleanála, sa mhéid is go ndeirtear an méid seo ann:

"Waterford County Council recognises that the status of the Irish language can be undermined, particularly in the zoned areas of Maoil an Chóraigh, Baile na nGall and Helbhic, by an influx of non-Irish speakers with little or no competence in, and no affinity for the language...

Where the County Council feels any development will have a significent negative impact on the status of the Irish language in the area it may require the completion of a Linguistic Impact Statement."

Má bhí an mír seo sa Phlean Áitiúl ceapaithe cosaint a thabhairt don Ghaeilge ó dhaoine ón taobh amuigh gan Ghaeilge ag bogadh isteach is a mhalairt a tharla. Ó glacadh leis an plean áitiúl, deirtear liom go bhfuil 4 eastáit beag tógtha le 34 teach iontu; go bhfuil obair tosaithe ar 4 eastáit eile ina mbeidh 28 teach cónaí agus go bhfuil cead pleanála tugtha ag an gComhairle Chontae le 6 eastáit eile a thógáil ina mbeidh 52 teach cónaí. Is tubaist pleanála é seo agus is scannal é nár sheas áisínteachtaí Ghaeilge agus Gaeltachta in aghaidh an scrios atá déanta ar Gaeltacht bheag na nDéise. Ni fheádfaí a rá nach raibh siad ar an eolas. Tharraing an eagraíocht "Gaeltacht i mBaol"  aird ar an scrios a bhí ag bagairt orthu. Ach sheas Údarás na Gaeltachta, Roinn na Gaeltachta agus Foras na Gaeilge ar an dtaobhlíne agus fágadh faoin daoine aonaracha an fód a sheasamh.

Léiríonn cás na Rinne, nach fiú a bheith ag brath ar Linguistic Impact Statements, mura bhfuil siad déanta ag áisínteacht atá neamhspléach ón iarratasóir agus a bhfuil scil agus taithí ar a leithéid a dhéanamh.

Comhairle Phort Láirge 		Comhairle Chontae Dhún na nGall:

Tá plean i bhfeidhm don tréimhse 2000-2006, a ullmhaíodh faoin sean reachtaíocht ach a bhfuil sé ráite ann go dtabharfaidh an Comhairle Chontae cosaint do "linguistic and cultural heritage" na Gaeltachta. An samhradh seo tosnóidh an Chomhairle Chontae ag ullmhú Plean nua don tréimhse 2006 ­2012.

Tá dréachtplean áitiúl réitithe do cheantar Ghaoth Dobhair ach tá moill curtha ar a fhoilsiú ag na Comhairleoirí Chontae. Glactar leis nach bhfoilseofar é go mbeidh na toghcháin áitiúla thart. Ansin beidh seans ag an bpobal mór aighneachtaí a chur isteach faoi chosaint na Gaeilge i measc rudaí eile.

Tá an tarna ceantar is mó ina bhfuil an Ghaeilge fós á labhairt in Iarthuaisceart Dhún na nGall. Tá brú ar an nGaeilge de bharr imiceoirí ag bogadh ar ais agus de bharr tithe saoire chomh maith. Ni léir go bhfuil an oiread sin brú ó thaobh daoine gan Ghaeilge, nach mbaineann leis an áit, ag iarraidh lonnú ann.

Suíomh Ghréasáin.
Comhairle Chontae Dhún na nGall
(Is cosúil nach bhfuil sé seo le fáil i nGaeilge!) 		Comhairle Chontae na Gaillimhe:

Ó tháinig an Plean nua Forbartha i bhfeidhm, mí Bhealtaine seo caite, tá coinníoll teanga á cheangailt le mórfhorbairtí tithíochta i nGaeltacht Chonamara. Seo é an coinníoll a ceanglaíodh le cead a tugadh sa gCeathrú Rua, mí Dheire Fomhair seo caite le eastáit de 12 theach a thógáil.

"Prior to the commencement of the development, the applicant shall enter into a legal agreement with the planning authority, the purpose of which shall be to restrict or regulate the development here permitted for the exclusive use of occupants who have an appropriate competence/fluency in the Irish language. Details of the standard of Irish to be achieved and methods of evaluating same shall be agreed in writing with the planning authority prior to the finalisation of the legal agreement here conditioned."

Ó sin i leith tá an coinníoll céanna ceangailte le scéim árasán sa Spidéal agus scéim tithe i mBearna, ach amháin go bhfuil an focal 'exclusive' fágtha ar lár. Níl sé soiléir cén caoi a gcuirfear an coinníoll teanga seo i bhfeidhm, gan aon chóras meastóireachta ná monatóireachta ag an gComhairle Chontae. Gan chóras meastóireachta agus monatóireachta tá an chontúirt ann nach mbeidh sa choinníoll ach cur i gcéill. Beidh mé ag filleadh ar an gceist seo ag deire mo chuid cainte.

"Any development which in the opinion of the Planning Authority would have a significant negative impact on Irish and the Gaeltacht, will be refused."

Tá fiacla ag an mír agus cead diúltaithe dá réir ar chúiseanna teanga. "It is considered that the proposed development, if permitted would adversely affect the linguistic or cultural heritage of the Gaeltacht..." an chúis a tugadh do bhean a bhí ag iarraidh teach aonair a thógáil i mBearna agus sheas An Bord Pleanála le cinneadh an Chomhairle Chontae agus diútaíodh don achomharc ar an mbonn nach raibh an Bord Pleanála sásta "that the proposed development, by itself and by precedent, would not adversely affect the linguistic and cultural heritage of the area.

Cruthaíonn an cás sin gur féidir faoi Phlean Forbartha na Gaillimhe iarratas pleanála a dhiúltú, má cheapann an túdarás pleanála go mbeidh "significant negative impact" ag an bhforbairt ar an nGaeilge agus go seasfaidh an Bord Pleanála le cinneadh an Chomhairle Chontae, fiú amháin i gceantar Bhearna, ceantar ar deacair a shamhlú cén dochar a fhéadfadh teaghlach amháin a dhéanamh do staid na teangan san áit, nuair atá an Ghaeilge imithe i léig le fada mar theanga phobail. Ach sin scéal eile.

Níl gach grúpa pobail i nGaeltacht na Gaillimhe i bhfábhar an chosaint láidir a tugtha sa Phlean Forbartha don Ghaeilge. Mar shampla d'iarr an Fóram do Phobal Iorras Aithneach, grúpa pobail i gceantar Charna, go bhfágfaí ar lár na míreanna is tábhachtaí a thugann cosaint don Ghaeilge sa phlean. Ó shoin tá stocaireacht déanta ag Fóram do Phobal Iorras Aithneach ar Comhairleoirí Chontae na Gaillimhe ag iarraidh nach gcuirfí coinníollacha teanga le cead pleanála.

Seo mar a dúirt siad sa leagan Ghaeilge den litir:

"Tá an Fóram do Phobal Iorras Aithneach i gCárna in aghaidh aon choinníollacha pleanála teanga a stopfadh daoine atá ina gcónaí go traidisiúnta san áit...nó imiceoirí a bheadh ag filleadh abhaile...nó daoine a bheadh ag obair nó ag forbairt gnó go háitiúil...ó theach a cheannacht nó a thógáil sa gceantar-is cuma ar scéimeanna tithe nó tithe astu féin atá i gceist."

Tá Plean Áitiúil do Ghaeltacht na Gaillimhe le réiteach as seo go ceann leathbhliana agus glactar leis go mbeidh treoir ann faoi chuid dena fadhbanna a eascraíonn as seasamh an Chomhairle Chontae. Seans go molfar stráitéis cosanta difiúla do na ceantracha éagsúla i nGaeltacht na Gaillimhe.

Suíomh Ghréasáin.
Comhairle Chontae na Gaillimhe 		Bárdas Cathrach na Gaillimhe:

Agus muid anseo i gcathair na Gaillimhe, níor cheart dearmad a dhéanamh ar an gceantar oifigiúl Ghaeltachta atá sa gcathair. Tá aitheantas Ghaeltachta ag leath de achar na cathrach, ach níl aon cheantar sa chathair ina bhféadfaí a rá go bhfuil usáid suntasach á bhaint aisti mar theanga cumarsáide, cé go bhfuil neart daoine le Gaeilge líofa ina gcónaí ann.

Tá plean nua á ullmhú ag Bárdas na Gaillimhe le tíocht i bhfeidhm an bhliain seo chugainn. Ta an dréacht ar fáil anois. Níl tada sa dréacht a thabharfadh le fios go bhfeiceann an Bárdas go bhféadfadh aon ról a bheith acu i dtógáil Gaeltacht uirbeach i gCathair na Gaillimhe. Tá an cuma ar an scéal go mbreathnaítear ar an nGaeilge mar chineál maisiúchán cultúrtha a shaibhríonn féiniúlacht na cathrach. Ní beag an méid é sin is dócha.

Seo é an polasaí atá liostáilte sa phlean: * Protect and promote the distinctive Gaeltacht cultural and linguistic heritage of the city.
* Encourage the use of Irish/bilingual signs in commercial and public realm.
*Promote the use of the Irish language in the naming of all new residential developments and public roads.
* >Facilitate the development of infrastructure where appropriate which supports the promotion of the cultural and linguistic heritage of the city.

Tá gach rud ansin go breá agus ionmholta ach samhláítear dom go bhféadfaí éascú a dhéanamh ar phobail Fíorghaeltachta a chrúthú ar imeall na cathrach. Dá socrófaí sa phlean ar phaiste nó paistí talún a chur ar leathtaobh le haghaidh scéimeanna tithíochta a thógfaí, le haghaidh daoine a mba mhian leo maireachtáil in eastáit ina mbeadh an Ghaeilge in uachtar, d'fhéadfaí teanga pobail a dhéanamh den Ghaeilge aríst ar eastát nó dhó i Mionlach agus i Cnoc na Cathrach.

Nil sé ró dheireannach a leithéid de mholadh a dhéanamh. Tá go dtí an 4 Bealtaine ag an bpobal agus ag na heagrais Ghaeilge aighneachtaí a chur isteach a thabharfar san áireamh agus athraithe á dhéanamh ar an gcéad dréacht.

Suíomh Ghréasáin.
Comhairle Chathrach na Gaillimhe
(Is cosúil nach bhfuil sé seo le fáil i nGaeilge!)

Deachrachtaí agus Fadhbanna:

  • Ní dheineann an Acht Pleanála ach dualgas a chur ar údarás pleanála cosaint na Gaeilge a bheith ar ceann dena chuspóirí in aon Plean Forbartha a ullmhaítear i gContae le ceantar Gaeltachta.  Is féidir leis an údarás pleanála a shocrú go nglacfar leis an gcuspóir ach ag an am céanna gan aon bhealach lena fheidhmiú a leagan amach sa phlean, mar a tharla i gcás Comhairle Chontae Mhaigheo agus Comhairle Chontae Chorcaí.

  • Ní léir cén caoi ar féidir a shocrú go bhféadfadh go mbeadh tionchur diúltach ag forbairt ar an nGaeilge agus ní léir cén caoi a gcuirfear coinníollacha teanga i bhfeidhm, mar nach bhfuil aon saineolas ag na húdaráis pleanála le meastóireacht a dhéanamh ar chumas cainte ná nósmhaireacht labhartha na niarratasóirí.

  • Ní féidir an Ghaeilge a chosaint in os cionn 50% den limistéar le aitheantas oifigiúl Gaeltachta mar is fada an Ghaeilge imithe sna ceantracha sin. Cur i gcéill a bheadh ann dá leagfaí síos rialacha teanga leis an nGaeilge a chosaint in áit nach bhfuil an Ghaeilge in usáid a thuilleadh ach ag corr dhuine.

  • Is cás speisialta iad na imiceoirí, a fhilleann abhaile ar a gceantar dúchais le páistí nó pairtnéir gan Ghaeilge. Is féidir leo dochar mór a dhéanamh dona nascanna Gaeilge seanbhunaithe sa phobal. Ag an am céanna, theastódh deileál go tuiscionnach agus go báiúl le iarratais pleanála uathu.  Le tacaíocht agus comhairle agus cúnamh caoi is féidir leo cur leis an bpobal Gaeilge san áit, má tá an toil acu féin. Ach cén caoi a dhéantar toil a mheas?

  • Th'éis a bhfuil de eagraíochta Ghaeilge idir stáit agus státairgeadaithe, ní léir go bhfuil aon cheann acu ag glacadh leis an gcúram, súil a choinneál ar na iarratais pleanála, lena chinntiú go bhfuil siad ag cloí le téarmaí an Phlean Forbartha. Ní féidir a bheith ag súil go mbeidh daoine aonracha sa phobal nó fiú coistí pobail sásta dul i ngleic lena gcomharsain, atá ag iarraidh airgid mhór a dhéanamh as talamh a dhíol le haghaidh tithíochta. Más comórtas idir saint agus díogras, is ag an saint a bhéas an bua. Tá cur chuige níos fearr ag teastáil ó Roinn na Gaeltachta agus ó Údarás na Gaeltachta i gcás ceantracha ar nós Rath Chairn, An Cheathrú Rua, An Spidéal agus An Rinn, atá i mbaol a mbáite ag eastáit tithíochta do dhaoine gan Ghaeilge.

  • I roinnt dena pobail Ghaeltachta, sé an deacracht is mó atá acu ná daoine a mhealladh le lonnú sa gceantar. Gan daoine dúnfar scoileanna agus seirbhísí eile. Ní iontas ar bith nach mbeadh ceantracha mar Charna ró thógtha le rialacha pleanála breise, a chuirfeadh bac ar dhaoine tithe a thógáil. Ní mar a chéile an cás i ngach ceantar Gaeltachta.

  • Má ceadaítear scéim tithe agus má leagtar síos sna coinníollacha gur le haghaidh "the use of occupants who have an appropriate competence/fluency in the Irish language", cén caoi a chuirfear é sin i bhfeidhm?  Cén caighdeán Gaeilge a lorgófar? Caighdeán na hAirdteiste mar a lorgaíodh sa Rinn i gcás leath dena tithe in eastáit, a cheadaíodh ann le déanaí?

Conclúid:

Nuair a ceadaíodh na Luxury Homes i dtús na nochtaidí sa Spidéal, bhí Údarás na Gaeltachta sásta achomharc a dhéanamh ar an mBord Pleanála in aghaidh an cead a tugadh. Theip ar an achomharc mar nach raibh aon seasamh dlí faoina bhféádfaí cead a dhiúltú de bharr cúinsí teanga. Anois is féidir stop a chur le eastáit má léírítear go  bhféadfadh sé dochar suntasach a dhéanamh do sheasamh na Gaeilge mar theanga phobail.  Ach is cosúil go bhfuil sé mar pholasaí ag Údarás na Gaeltachta, gan a ladar a chur isteach i gcás aon iarratas sonrach agus an cúram a fhágaint ag grúpaí pobail. Nior mhiste a mheabhrú go bhfuil sé mar chéad fheidhm ag an Údarás, do réir na reachtaíochta faoina bunaíodh é, go ndéanfadh an tÚdarás an Ghaeilge a chur chun cinn agus a leathnú mar gnáth theanga phobail sa Ghaeltacht. Shílfeá ar an gcaoi sin go mbeadh an tÚdarás gníomhach ag iarraidh a chinntiú nach gceadófaí do eastáit tithíochta an Ghaeilge a mhúchadh sna ceantracha Gaeltachta ina bhfuil Gaeilge fós in usáid i measc an phobail.

 

Tá eagraíochtaí stát agus státurraithe ann leis an dtimpeallacht fisiciúl agus an dúlra a chosaint ach ní léir go bhfuil aon cheann dena heagraíochtaí a bhfuil cúram na Gaeilge orthu, ag déanamh mórán le timpeallacht teangan na Gaeltachta a chosaint.

 

Tá dhá Chomhairle Chontae tar éis a glacadh leis nach gceadófar eastáit tithiochta ach do dhaoine le Gaeilge-an Mhi agus Gaillimh. Ach ni bheidh siad in ann é sin a chur i bhfeidhm gan chóras meastóireachta agus monatóireachta, rud nach bhfuil siad féin in acmhainn a chur ar fáil. Rinne Glór na nGael An Spidéil, atá an ghniomhach ar an gceist pleanála, moladh fiúntach in aighneacht a chuir siad os comhair Comhairle Chontae na Gaillimhe, le déanaí ina dúirt siad an méid seo.

    "Go bhfios dúinn, níl córas cinnte oibrithe amach ag an gComhairle Contae fós leis an gceangal úinéireachta Gaeilge a chur i bhfeidhm....  Tá taithí na mblianta ag cigireacht tithíochta na Roinne sin ar dhaoine a mheas ó thaobh na Gaeilge de.  Moltar go mbunófaí Aonad Meastóireachta idir Comhairle Chontae na Gaillimhe agus an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta chun daoine a bheadh ag iarraidh na haonaid tithíochta atá i gceist a cheannach nó cónaí iontu a mheas ó thaobh a bhfeiliúnacht Ghaeilge de.  D'fhéadfaí é seo a dhéanamh i gcomhthreo leis an gcigireacht i leith dheontais tithíochta na Roinne i gcás go mbeadh an duine tar éis cur isteach ar an deontas sin."

Mar go bhfuil an córas meastóireachta ag Roinn na Gaeltachta cheana féin, tá ciall leis an moladh seo. Ni hamháin sin ach d'fheicfinn go bhféadfadh an Aonad Meastóireachta na Ráitis Tionchur Teanga a ullmhú. Faoi láthair tá daoine gan saineolas caoi á ullmhú.

 

D'fhéádfaidís an Aonadh seo chomh maith cúnamh agus comhairle a thabhairt o thaobh déileál le imiricigh a bheadh ar smaoineamh ar fhilleadh abhaile. Ba mhaith an rud imircigh a bheadh ag smaoineamh ar fhilleadh abhaile, a mhealladh le dul i dteangbháil leis an Aonad agus go mbeadh comhairle ar fáil doibh faoin mbealach ab éasca doibh féin agus dona gasúir socrú isteach i bpobal Ghaeilge. D'fhéadfaí pacáiste eolais a chur ar fáil ina mbeadh comhairle faoi chursaí oideachais, cúrsaí oibre, cúrsaí oiliúna agus faoin gcóras pleanála.

 

Tá dhá Chomhairle Chontae-Gaillimh agus an Mhí-  tar éis a theaspáint go bhfuil siad dáiríre faoin ceist achrannach seo. Tá péire acu - TeangaCorcaí agus Maigheo - th'éis a theaspáint nach bhfuil sé i gceist acu aon bhacanna a chur roimh forbairtí agus tá ceann amháin ­Ciarraí - taréis plean cosanta a chur le chéile nach bhfuil ann nó as.  Tá pleananna le réiteach ag Dún na nGall an chéad bhliain eile; ag Port Láirge agus ag Cathair na Gaillimhe i mbliana. Is féidir dul i bhfeidhm orthu le go mbeidh an córas pleanála ag tacú le slánú na Gaeilge mar theanga bheo phobail.

Tá deis anois ann cosaint éicint a thabhairt don Ghaeilge sa gcóras pleanála. Ni raibh cheana. Is mór is fiú é sin. Ach mura bhfuil an cur chuige i gceart agus an cur i bhfeidhm inghlactha agus réadúil, ni fiú trumpa gan teanga na pleananna.


[i]" Resisting development within the Gaeltacht which would be likely to erode the cultural heritage (including the community use of Irish language) unless there are over - riding benefits for the long term sustainability of the local community or for the proper planning and sustainable development of a wider area." [Objectives: Linguistic and Cultural Heritage - Gaeltacht Areas.]
Leathanach Bhaile