ANAILÍS AR AIGHNEACHTAÍ ÓN bPOBAL MAIDIR LE hATHBHREITHNIÚ AR CHUMHACHTAÍ AGUS FHEIDHMEANNA ÚDARÁS NA GAELTACHTA

 

Réamhrá

 

Tá athbhreithniú cuimsitheach ar chumhachtaí agus fheidhmeanna Údarás na Gaeltachta ar siúl faoi láthair ag an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta.  Mar thoradh ar an athbhreithniú seo táthar ag súil moltaí a chur faoi bhráid an Rialtais chun an reachtaíocht faoina fheidhmíonn an tÚdarás faoi láthair a leasú mar is cuí.  Mar chuid den phróiseas athbhreithnithe seo, thug an tAire Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta, Éamon Ó Cuív, T.D., cuireadh don phobal aighneachtaí a chur faoina bhráid. Fuarthas 67 aighneacht mar thoradh ar an gcuireadh. 

 

Déantar anailís neamhspleách ar na haighneachtaí sin sa doiciméad seo.  Tá moltaí ábhartha a bhí sna haighneachtaí a bhfuarthas i ndáil le hobair Choimisiún na Gaeltachta curtha san áireamh.  Ar dtús tugtar osradharc ginearálta ar na haighneachtaí mar aon leis na príomhtheachtaireachtaí atá léirithe iontu.  Déantar na príomhmholtaí a aimsiú agus a rangú de réir aicmí.  Ar deireadh, tugtar léargas ar an gcreatlach cuí faoina bhféadfaí déileáil leo.

 

 

Osradharc Ginearálta

 

Cuireadh líon mór aighneachtaí ar fáil ar chuireadh an Aire.  Baill aonaracha den phobal i gcoitinne agus de phobal na Gaeltachta ach go háirithe, ag scríobh thar a gceann féin nó thar cheann a gcomhlachtaí príobháideacha, a d'ullmhaigh thart ar leath díobh.  Is cosúil gur suim phearsanta sa Ghaeilge agus sa Ghaeltacht a spreag a bhformhór le haighneacht a ullmhú.  Lucht gnó is ea cuid bheag díobh atá i mbun gnó sa Ghaeltacht nó ag a mbíonn ceangal gnó acu ó am go chéile le hÚdarás na Gaeltachta. 

 

Níor chuir ach fíor-bheagán de na comhlachtaí atá bunaithe sa Ghaeltacht le tacaíocht an Údaráis aighneacht ar fáil.  Sholáthair eagrais phobail suas le leath de na haighneachtaí.  Tháinig mórchuid díobh seo ó eagrais phobail Ghaeltachta ar a n-áirítear comharchumainn agus coistí pobail.  Sholáthair eagrais náisiúnta reachtúla agus saorálacha, atá bainteach le saol na Gaeilge, sciar beag eile díobh.  Údarás áitiúil amháin agus bord forbartha contae amháin a chuir aighneacht ar fáil.  Chuir ceardchumann in Údarás na Gaeltachta agus bord na heagraíochta féin aighneacht ar fáil, araon.

 

Staid na Gaeilge sa Ghaeltacht agus ról criticiúil Údarás na Gaeltachta i dtaca leis sin, an téama is treise a ritheann trí na haighneachtaí.  Tuigtear don phobal go bhfuil an Ghaeilge ag cúlú go mór mar ghnáthurlabhra sa Ghaeltacht, gurb í seo uair na cinniúna chomh fada agus a bhaineann sé le slánú na Gaeilge mar theanga phobail, agus go bhfuil lámh ag an Údarás sa chúram seo.  Cuirtear i leith Údarás na Gaeltachta in aighneachtaí áirithe go bhfuil sé ag cur le meath na Gaeilge sa Ghaeltacht, de bhrí nach bhféachtar chuige go gcomhlíonann na comhlachtaí a dtacaíonn sé leo a gcuid dualgas i leith na Gaeilge. 

 

Deirtear in aighneachtaí eile go bhfuil drochthionchar díreach ag na cleachtais teanga atá ag cuid d'fhoireann an Údaráis féin ar staid na Gaeilge sa phobal.  Teachtaireacht an-láidir sna haighneachtaí maidir leis an ábhar seo ná nach bhfuil Údarás na Gaeltachta dírithe go leor ar chúrsaí teanga d'ainneoin go dtuigtear d'údair na n-aighneachtaí seo gur chuige sin a bunaíodh é an chéad lá riamh.  Luaitear an sciar beag de bhuiséad iomlán an Údaráis a chaitear ar chur chun cinn na teanga mar fhianaise ar an bhfaillí atá á déanamh ar an gcúram seo.  Mínítear in aighneachtaí áirithe go bhfuil lámha an Údaráis ceangailte go mór chomh fada is a bhaineann sé le caiteachas a dhéanamh sa réimse seo.

 

Tugtar creidiúint mhór don Údarás as an bhfeabhas atá tagtha ar chúrsaí eacnamaíochta sa Ghaeltacht le roinnt blianta.  Luaitear an fhostaíocht atá ar fáil i gcuideachtaí a mealladh chun na Gaeltachta ón taobh amuigh agus i gcomhlachtaí dúchasacha freisin.  Tá tuiscint léirithe ar an mbaint atá ag an bhfostaíocht sin le srian a choimeád ar eisimirce ar thóir oibre agus le pobail inmharthana a bheith anois ina lán ceantair Ghaeltachta.  Tríd is tríd tá sé soiléir go bhfuiltear an-sásta leis an Údarás maidir leis an ngné seo dá chúram ach fós féin tá go leor ábhar gearáin sna haighneachtaí ina measc

 

       go bhfuiltear ag tacú le tionscnaimh beag beann ar an mbaol gur aimhleas na teanga a bheadh mar thoradh orthu,

       nach bhfuil béim go leor ar thacú le fiontraíocht dhúchasach seachas a bheith ag brath ar infheistíocht eachtrannach,

       nach bhfuil cuid mhór den fhostaíocht atá á cruthú ag teacht le mianta fostaíochta ná le hardcháilíochtaí oideachais agus ardscileanna aos óg na Gaeltachta,

       nach gcuidítear go leor le hearnálacha dúchasacha ar nós na feirmeoireachta agus na hiascaireachta,

       nach bhfuil an turasóireacht, mar atá sí á forbairt, fréamhaithe go leor i ndúchas na Gaeltachta,

       nach bhfuil go leor béime go fóill ar earnálacha nuálacha ar nós tionscal na teanga nó an eacnamaíocht shóisialta, agus

       nach bhfuil cothrom na féinne á fháil ag na ceantair Ghaeltachta thearc-fhorbartha ar a n-áirítear na hoileáin. 

 

 

Pleanáil agus Bonneagar Fisiciúil

 

Is léir ó na haighneachtaí go bhfuil pleanáil fhisiciúil na Gaeltachta mar chnámh spairne mhór sa Ghaeltacht.  Ar lámh amháin, braitheann siad go bhfuil an córas pleanála ag cur cosc ar dhaoine de bhunú na Gaeltachta cur fúthu ina gceantair dhúchasacha mar gur minic nach mbíonn ar a gcumas cead pleanála a fháil ar bhonn timpeallachta nó ar chúis éigin eile.  Ar an lámh eile, ní léir go bhfuil na húdaráis phleanála uile ag tabhairt na cosanta reachtúla is dual di don Ghaeilge sa chaoi is go bhfuil ceantair áirithe Gaeltachta á mbá ag forbairtí nach mbaineann le pobal na Gaeltachta in aon chor.  Cé go ndéantar tagairtí in aighneachtaí áirithe don ról comhairleach atá ag Údarás na Gaeltachta i gcúrsaí pleanála agus don riachtanas leis an ról sin a fheidhmiú go díograiseach, is í an teachtaireacht is treise atá iontu maidir leis an ábhar seo, ná go bhfuil géarghá le cumhachtaí pleanála an Údaráis a neartú go mór, ionas go mbeadh ar a chumas déileáil mar ba chóir le pleanáil na Gaeltachta. 

 

Déantar trácht go minic ar staid fofhorbartha bonneagar fisiciúil na Gaeltachta agus moltar iarrachtaí an Údaráis le leathanbhanda a chur ar fáil.  Ach is léir gur beag ná sásta atáthar leis an mbonneagar mar atá sé agus go gceaptar gur gá don Údarás dul i ngleic leis an earnáil seo ar bhonn níos cuimsithí ná mar atá déanta aige go dtí seo.

 

 

Bonneagar Sóisialta

 

Léirítear easnaimh mhóra i mbonneagar sóisialta na Gaeltachta i gcuid mhaith aighneachtaí.  Tá áiseanna spóirt agus chaitheamh aimsire mar aon le hionaid shóisialta don aos óg i measc na n-easnamh is coitianta a luaitear.  Tráchtar freisin ar na laigí a bhaineann le seirbhísí teaghlaigh, seirbhísí do dhaoine aosta agus seirbhísí cúram leanaí.  Fiú nuair atá fáil ar sheirbhísí sóisialta is léir gur minic nach mbíonn fáil gan cheist orthu trí mheán na Gaeilge.  Samhlaítear ról lárnach i bhforbairt an bhonneagair shóisialta le hÚdarás na Gaeltachta féin.  Tugtar moladh don Údarás as ucht a ndéanann sé faoi láthair sa réimse seo agus go háirithe as an lámh atá aige i soláthar naíonraí agus naíolanna ar fud na Gaeltachta. 

 

 

Moltar go gcuirfeadh an tÚdarás breis tacaíochta ar fáil d'eagraíochtaí pobail agus go rachadh sé i gcomhpháirtíocht leo le háiseanna sóisialta agus siamsaíochta a fhorbairt agus a riaradh.  Moltar freisin go ndéanfadh an tÚdarás monatóireacht ar sholáthar seirbhísí sóisialta tríd an státchóras agus go ndéanfadh sé idirghabháil le haon eagraíocht nach raibh ag freastal go sásúil ar an nGaeltacht. 

 

 

Oideachas

 

Tá béim mhór ar oideachas ina lán aighneachtaí agus is léir uathu go bhféachtar ar an gcóras oideachais mar fheithicil an-tábhachtach i seachadadh na Gaeilge ó ghlúin go glúin sa Ghaeltacht.  Níltear sásta in aon chor leis an gcóras atá i réim.  Is cosúil gur beag aitheantas a thugtar sa chóras do riachtanais oideachais ar leith na Gaeltachta.  Múintear an curaclam céanna, a bheag nó a mhór, sa Ghaeltacht agus a múintear ar fud na tíre.  Toisc gan aon idirdhealú a bheith á dhéanamh idir daltaí Gaeltachta le Gaeilge ón gcliabhán, agus daltaí a thógtar le Béarla ar fud na tíre, is beag saibhriú atá an t-oideachas ag déanamh ar Ghaeilge na leanaí a thógtar le Gaeilge sa chéad áit.  Tá fadhbanna breise ag baint le leanaí áirithe nach í an Ghaeilge an teanga teaghlaigh, a bheith ag freastal ar scoileanna Gaeltachta agus ag súil le hoideachas dátheangach nó trí Bhéarla fiú amháin. 

 

I measc na bhfadhbanna eile a luaitear, áirítear easpa líofachta sa teanga i measc múinteoirí nuacháilithe, easnaimh mhóra maidir le hábhair fhoghlama as Gaeilge, agus bearnaí sa soláthar oideachais trí Ghaeilge ag leibhéil éagsúla agus go mór mór ag an tríú leibhéal.

 

Tugtar aitheantas don infheistíocht atá á déanamh ag Údarás na Gaeltachta sa luathoideachas.  Is léir go bhfuiltear an-bháúil le forbairtí oideachais tríú leibhéal atá idir lámha sa Ghaeltacht agus moltar ról an Údaráis sa chúram sin.  An teachtaireacht is treise atá sna haighneachtaí, áfach, ná go bhfuil an córas oideachais an-lochtach sa mhéid is nach bhfuil sé curtha in oiriúint don Ghaeltacht agus an-easnamhach maidir le feidhmiú an chórais trí Ghaeilge.  Dá bhrí sin, áitítear gur gá ról lárnach a thabhairt do Údarás na Gaeltachta san earnáil seo i dtreo is gur féidir leis a bheith dlúthpháirteach i bhforbairt oideachais Ghaeltachta. 

 

Bord agus Foireann

 

Díol suntais an líon mór aighneachtaí a dhéanann trácht ar an mbord agus ar an bhfoireann, go háirithe ós rud é gur ar chumhachtaí agus ar fheidhmeanna Údarás na Gaeltachta amháin a hiarradh iad i dtús báire.  Is cosúil gur beag duine atá sásta le bord Údarás na Gaeltachta mar atá sé curtha i dtoll a chéile i láthair na huaire.  Toisc baill a bheith tofa ó thoghlaigh gheografacha áitiúla, cuirtear ina leith go bhfuil paróisteachas ag baint leo.  Deirtear freisin go bhfágtar ceantair áirithe mar na ceantair bheaga Ghaeltachta agus na hoileáin gan ionadaí tofa.  Gearán gaolmhar eile ná gur ar bhonn daonra atá na toghlaigh bunaithe agus gur cuma an bhfuil an Ghaeilge á labhairt ag an daonra sin nó nach bhfuil.  Lochtaíonn daoine áirithe an bord toisc é a bheith i ngreim ag na páirtithe polaitiúla.  B'fhearr leo gur ionadaithe ó eagraíochtaí pobail seachas polaiteoirí a bheadh le toghadh ar an mbord.  Áitítear go bhfuil daonlathas na rannpháirtíochta ar a laghad chomh tábhachtach leis an daonlathas tofa. 

 

Laige eile a chuirtear i leith an bhoird mar atá sé comhdhéanta faoi láthair ná easpa saineolais sochtheangeolaíoch agus gnó, dhá réimse eolais criticiúla d'obair an Údaráis.  Áitítear gur daoine leis na scileanna céanna agus leis an gcúlra agus taithí chéanna a thoghtar go hiondúil.  Deirtear chomh maith gur nós anois ionadaithe fostóirí agus ceardchumann a bheith ar bhord mar é agus éilítear ionadaíocht ar leith thar cheann fhoireann an Údaráis féin ar an mbord.  Moltar an t-iliomad leasú a dhéanamh ar an mbord.  Níl siad go léir ag teacht lena chéile ach tá sé le brath uathu go bhfuil éileamh láidir ar bhord níos ionadaíoch ar an bhfíor-Ghaeltacht agus ar na páirtithe sóisialta, mar aon le saineolaithe sna réimsí is lárnaí do chúram an Údaráis.

 

Déantar go leor tagairtí d'fhoireann Údarás na Gaeltachta agus don bhealach ina bhfeidhmíonn sí a dualgais sa Ghaeltacht.  Ní léir an ar na feidhmeannaigh nó ar an mbord atá an locht ach is cosúil go bhfuil go leor daoine sa Ghaeltacht gan eolas ar imeachtaí na heagraíochta fiú ina gceantair féin.  Is deacair a rá go bhfuil seilbh glactha ag an bpobal ar straitéis fhorbartha na heagraíochta agus é le brath gurbh amhlaidh atá an tÚdarás ag feidhmiú thar cheann an phobail seachas i gcomhghuaillíocht leis.  É sin ráite, moltar baill ar leith den fhoireann as a ndíograis agus as a bproifisiúntacht i mbun oibre i measc an phobail. 

 

Moladh coitianta sna haighneachtaí ná go ndéanfaí atheagrú bunúsach ar fhoireann an Údaráis ar bhealach comhthreomhar leis na hathruithe móra a shamhlaítear le clár oibre na heagraíochta sa todhchaí.  Dírítear aird ar mholadh Choimisiún na Gaeltachta 2002 sa chomhthéacs seo.  Tagraítear go sonrach don riachtanas atá ann le baill foirne le cáilíochtaí proifisiúnta cuí i réimsí ar nós na sochtheangeolaíochta agus na pleanála fisiciúla a earcú, ionas go mbeadh an tÚdarás in ann a dhualgais a chomhlíonadh go héifeachtach.  Moltar chomh maith go gcothófaí díograis i measc na foirne ar bhealaí éagsúla ar nós buaine agus ardú céime a cheangal níos dlúithe le dúthracht agus torthaí oibre.  Is beag béime a leagtar sna haighneachtaí ar bhuiséad iomlán an Údaráis ach moltar é a roinnt go cothrom ar na rannóga a chruthófaí mar chuid den athstruchtúrú atá luaite thuas. 

 

 

Ginearálta

 

Go ginearálta, is dearcadh dearfach a léirítear sna haighneachtaí faoi Údarás na Gaeltachta.  Tá corr cheann atá fíor-dhiúltach faoi, ach thairis sin, is ar mhaithe le barr feabhais a chur ar an eagraíocht is mó a déantar cibé cáineadh atá iontu.  Feictear Údarás na Gaeltachta mar an eagraíocht is lárnaí do shaol na Gaeltachta i láthair na huaire.  Tugtar creidiúint don Údarás as an lámh a bhí aige i bhforbairt eacnamaíoch na Gaeltachta agus as feabhas mór a chur ar chaighdeán maireachtála agus ar shaol sóisialta na Gaeltachta le cúig bliana is fiche anuas.  Níl an pobal sásta lena bhfuil déanta ag an Údarás leis an nGaeilge a chaomhnú agus a chur chun cinn mar theanga phobail sa Ghaeltacht.  Is léir go bhfuil laincisí reachtúla áirithe ar an Údarás maidir le feidhmiú go héifeachtach sa réimse seo.

 

Is beag tionchair atá ag Údarás na Gaeltachta ar réimsí éagsúla, ar nós an oideachais, atá lárnach do sheachadadh teanga ó ghlúin go glúin.  Is léir go mbraitheann an pobal gur próiseas ilghnéitheach atá i bhforbairt na Gaeltachta, leis an saol eacnamaíoch, sóisialta, cultúrtha agus teanga fite fuaite lena chéile agus dá bhrí sin, gur gá tabhairt faoi ar bhonn comhtháite.  Tuigtear dóibh go bhfuil a lán eagraíochtaí le feidhm sa Ghaeltacht nach bhfuil ag comhlíonadh a ndualgas reachtúil i leith na Gaeltachta.  Táthar ag cur muiníne in Údarás na Gaeltachta agus ag súil go dtabharfar na cumhachtaí agus na hacmhainní dó le cur ar a chumas tabhairt faoi fhorbairt na Gaeltachta ar bhealach chuimsitheach agus comhordaithe. 

 

 

Na Príomhmholtaí

 

Tá go leor moltaí sonracha sna haighneachtaí éagsúla. Tá na príomhmholtaí scagtha astu agus iad rangaithe thíos de réir aicmí cuí.  Ar mhaithe le gontacht agus foirfeacht tá eagarthóireacht déanta orthu.  Déanadh gach iarracht, áfach, gan claochlú a dhéanamh ar na smaointe bunúsacha, mar a tuigeadh iad agus iad a chur i láthair go lom agus go cruinn.  Tá achoimre déanta orthu ag an deireadh.

 

 

 

 

Teanga agus Cultúr

 

o      Go mbogfaí ról teanga Údarás na Gaeltachta go lár an aonaigh.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta taighde agus monatóireacht go tráth rialta ar staid na Gaeilge i measc an phobail, in institiúidí pobail agus i gcomhlachtaí sa Ghaeltacht.

o      Go mbeadh sé mar dhualgas ar Údarás na Gaeltachta straitéis chomhtháite teanga a fheidhmiú sa Ghaeltacht.

o      Go mbeadh fís nua teanga-lárnaithe agus pobal-lárnaithe ag Údarás na Gaeltachta agus cumhachtaí reachtúla aige dá réir.

o      Go mbeadh cumhachtaí reachtúla ag Údarás na Gaeltachta le déileáil ar bhealach cuimsitheach le pleanáil teanga sa Ghaeltacht.

o      Go ngníomhódh Údarás na Gaeltachta ar gach uile bhealach leis an nGaeilge a chaomhnú sa Ghaeltacht.

o      Go leagfadh Údarás na Gaeltachta níos mó béime ar an teanga agus ar an gcultúr.

o      Go mbeadh dualgas ar Údarás na Gaeltachta treoir agus tacaíocht láidir a thabhairt don phobal leis an Ghaeilge a bhuanú ina measc.

o      Go rithfeadh Údarás na Gaeltachta feachtas leanúnach margaíochta faoi thábhacht na Gaeilge.

o      Go ndíreodh rannóg teanga in Údarás na Gaeltachta ar Ghaeilge a mhúineadh do dhaoine gan Gaeilge a bhogann chun na Gaeltachta.

o      Go dtacódh Údarás na Gaeltachta le teaghlaigh atá ag iarraidh cur lena gcumas Gaeilge.

o      Go mbeadh coinníollacha teanga le gach tionscnamh a cheadaíonn Údarás na Gaeltachta agus go ndeimhneofaí gurb í an Ghaeilge teanga oibre na gcuideachtaí a dtacaítear leo.

o      Go mbeadh ar Údarás na Gaeltachta staidéar tionchar teanga neamhspleách a fháil i leith gach tionscnamh a dtacaítear leis.

o      Go mbeadh lámh ag bord Údarás na Gaeltachta i bpolasaí teanga na n-eagraíochtaí craolacháin.

 

 

o      Go gcuideodh Údarás na Gaeltachta le pleananna teanga áitiúla a chur i dtoll a chéile agus a fheidhmiú.

o      Go dtabharfadh Údarás na Gaeltachta cúnamh ar leith do cheantair laga Gaeltachta le cuidiú leo a stádas Gaeltachta a choimeád.

o      Go gcuirfeadh Údarás na Gaeltachta oiread béime ar an teanga is a chuirtear ar an tionsclaíocht.

o      Go gcaithfí céatadán níos mó de bhuiséad Údarás na Gaeltachta ar fhorbairt na teanga agus an chultúir.

o      Go léireodh Údarás na Gaeltachta a chaiteachas ar chúrsaí teanga go soiléir.

o      Go mbeadh gníomhaíochtaí uile Údarás na Gaeltachta ag teacht le pleanáil chiallmhar teanga sa Ghaeltacht.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta idirghabháil le heagraíochtaí poiblí agus príobháideacha maidir le soláthar a gcuid seirbhísí trí Ghaeilge sa Ghaeltacht.

o      Go mbunódh Údarás na Gaeltachta páirtíocht le heagraíochtaí na bpobal Gaeilge agus na n-eagras náisiúnta atá ag plé leis an nGaeilge.

o      Go mbeadh riarachán Údarás na Gaeltachta mar eiseamláir do riarachán éifeachtach trí Ghaeilge.

o      Go mbeadh cur chun cinn na n-ealaíon dúchasach sa Ghaeltacht i gcomhpháirtíocht le heagrais eile mar dhualgas reachtúil ar Údarás na Gaeltachta.

o      Go ndíreodh Údarás na Gaeltachta aird ar lucht labhartha na Gaeilge agus gréasáin de chainteoirí dúchasacha a chothú.

o      Seachas a bheith ag feidhmiú go príomha mar údarás forbartha tionscal, go mbeadh Údarás na Gaeltachta ina eagras phobal-lárnaithe a thacaíonn le forbairt eacnamaíoch agus shóisialta na Gaeltachta, le pleanáil teanga agus le húsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht.

o      Go ndéanfaí obair Údarás na Gaeltachta a mheas de réir critéir teanga.

 

 

Forbairt Eacnamaíochta

 

o      Go ndíreodh Údarás na Gaeltachta caiteachas forbartha ar na ceantair is láidre teanga.

o      Na hacmhainní cuí a chur ar fáil d'Údarás na Gaeltachta le fostaíocht teanga-lárnaithe agus eolas-bhunaithe a fhorbairt sa Ghaeltacht.

o      Go ndíreodh Údarás na Gaeltachta go hiomlán ar ghnóthaí teanga-lárnaithe a bhunú.

o      Nach ndéanfaí dearmad ar fhorbairt tionsclaíoch sa Ghaeltacht mar nach leor tograí teanga-bhunaithe amháin.

o      Go mbeadh feidhm ag Fiontar Éireann sa Ghaeltacht i dtreo is go bhféadfadh Údarás na Gaeltachta díriú ar an teanga.

o      Go dtacódh Údarás na Gaeltachta le tionscnaimh seirbhíse áitiúla a fhorbairt sa Ghaeltacht.

o      Go mbunófaí fostaíocht ar acmhainní dúchasacha mar an teanga, an talamh, fuinneamh gaoithe agus an fharraige.

o      Go mbeadh Údarás na Gaeltachta freagrach as gach gné de thionscal na turasóireachta sa Ghaeltacht.

o      Go mbeadh dualgas reachtúil ar Údarás na Gaeltachta maidir le forbairt na turasóireachta.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta forbairt ar an eacnamaíocht shóisialta sa nGaeltacht.

o      Go gcruthódh Údarás na Gaeltachta poist ard-chaighdeán a bheadh tarraingteach do lucht léinn de bhunadh na Gaeltachta.

o      Go gcuirfeadh Údarás na Gaeltachta clár leathan fiontraíochta chun cinn i measc mhuintir na Gaeltachta agus go mbeadh seirbhís chomhairleach ar bhunú gnó ar fáil do bhunadh na Gaeltachta.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta ionaid taighde agus fhorbartha a bhunú sa Ghaeltacht i gcomhar le hollscoileanna agus le cuideachtaí.

o      Go gcuirfeadh Údarás na Gaeltachta béim ar fhorbairtí nuálacha mara, talún agus timpeallachta. 

o      Go mbeadh ról lárnach ag Údarás na Gaeltachta i bhforbairt acmhainní mara agus go mbeadh cumhachtaí acu maidir le heisiúint ceadúnas do thograí mara agus le bainistiú cuanta.

o      Go dtabharfadh Údarás na Gaeltachta cothrom na féinne do gach ceantar Gaeltachta.

 

 

Seirbhísí agus Bonneagar

 

o      Go mbeadh cúram ar Údarás na Gaeltachta seirbhísí sóisialta a sholáthar do theaghlaigh, do dhaoine aosta agus do ghrúpaí eile sa phobal agus go ndéanfaí sin go hiomlán trí mheán na Gaeilge.

o      Go mbeadh polasaí láidir sóisialta ag Údarás na Gaeltachta.

o      Go dtabharfadh Údarás na Gaeltachta faoi fhorbairt seirbhísí óige cuimsitheacha sa Ghaeltacht.

o      Go dtabharfadh Údarás na Gaeltachta tacaíocht láidir do dhaoine faoi mhíchumas.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta infheistíocht in áiseanna pobail, spóirt agus siamsaíochta.

o      Go mbeadh sé de chúram reachtúil ar Údarás na Gaeltachta áiseanna agus seirbhísí a chur ar an bhfód d'aos óg na Gaeltachta.

o      Go mbeadh seirbhísí cúram leanaí agus réamhscolaíochta mar dhualgas reachtúil ar Údarás na Gaeltachta.

o      Go mbeadh Údarás na Gaeltachta ina cheannródaí i bhforbairt ionaid tacaíochta teaghlaigh.

o      Go mbeadh sé de chumhacht ag Údarás na Gaeltachta scéimeanna tithíochta do lucht labhartha na Gaeilge a thionscnamh i gcomhar leis na húdaráis áitiúla.

o      Go mbeadh sé de chúram reachtúil ar Údarás na Gaeltachta an bonneagar forbartha pobail sa Ghaeltacht a neartú.

o      Go dtabharfadh Údarás na Gaeltachta cabhair níos mó do choistí agus do chomharchumainn pobail agus go bhféachfadh sé chuige go raibh ceann ag feidhmiú i ngach paróiste.

o      Go dtreiseofaí an ceangal idir Údarás na Gaeltachta agus eagraíochtaí pobail.

o      Go bhfeidhmeodh Údarás na Gaeltachta, i dteannta leis na comharchumainn fhorbartha, scéimeanna tithíochta dírithe ar dhaoine a labhraíonn Gaeilge go laethúil chun a mhealladh chun na Gaeltachta.

o      Go mbeadh cead ag Údarás na Gaeltachta ceannach éigeantach a dhéanamh ar thalamh ar son leas an phobail agus na teanga.

o      Go mbeadh cumhacht ag Údarás na Gaeltachta féachaint chuige go gcuirtear seirbhís sláinte den scoth ar fáil sa Ghaeltacht.

o      Go mbeadh ionchur láidir ag Údarás na Gaeltachta i bhforbairt an bhonneagair fhisiciúil.

o      Go rachadh Údarás na Gaeltachta i ngleic leis an míchothrom infheistíochta sa bhonneagar fisiciúil.

o      Go bhféachfadh Údarás na Gaeltachta chuige go mbeadh an bonneagar teileachumarsáide i gceantair iargúlta ar chomhchéim leis sin ar fud na tíre.

o      Go mbeadh cead ag Údarás na Gaeltachta infheistíocht a dhéanamh ar bhóithre na n-oileán.

o      Nach ndíolfaí talamh de chuid Údarás na Gaeltachta gan dul i gcomhairle leis an bpobal sa chomharsanacht faoi.

 

 

Pleanáil Fhisiciúil

 

o      Go mbeadh pleanáil fhisiciúil mar thaca do phleanáil teanga sa Ghaeltacht.

o      Go mbeadh cúraimí pleanála fisiciúla mar dhualgas reachtúil ar Údarás na Gaeltachta.

o      Go mbunófaí áisínteacht tionchar teanga mar chuid neamhspleách d'Údarás na Gaeltachta, óna gcaithfí ceadúnas a fháil mar chuid den iarratas pleanála agus nach dtacófaí le haon togra a rachadh chun aimhleas na Gaeilge sa Ghaeltacht.

o      Go mbeadh ról lárnach ag Údarás na Gaeltachta i gcúraimí pleanála fisiciúla sa Ghaeltacht.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta idirghabháil leis na húdaráis pleanála ar son an phobail nuair atá gá leis.

o      Go n-athrófaí ról pleanála Údarás na Gaeltachta ó cheann comhairleach go ceann feidhmeach.

o      Go bhfeidhmeodh Údarás na Gaeltachta in ionad an Bord Pleanála sa Ghaeltacht.

o      Go bhfeidhmeodh Údarás na Gaeltachta in ionad an Ghníomhaireacht um Chaomhnú Timpeallachta sa Ghaeltacht.

o      Go mbeadh comhchoiste pleanála i ngach contae idir Údarás na Gaeltachta agus an chomhairle chontae.

o      Go mbunófaí córas cuimsitheach chun déileáil le cúrsaí pleanála sa Ghaeltacht.

o      Nach gcuirfí cúram ar Údarás na Gaeltachta maidir le pleanáil timpeallachta.

 

 

Ról i dTaca le hEagraíochtaí Eile

 

o      Go mbunófaí struchtúir fhoirmeálta idir Foras na Gaeilge agus Údarás na Gaeltachta d'fhonn a chinntiú go mbeadh cruinnithe tráthúla idir an dá eagraíocht chun polasaithe agus straitéisí i dtaca le pleanáil teanga a aontú.

o      Go mbeadh córas seasta ann chun comhoibriú a chinntiú idir na heagrais stáit a bhfuil cúram orthu i leith na Gaeilge.

o      Go gcomhlíonfadh Údarás na Gaeltachta an ról comhordaithe agus tacaíochta atá leagtha amach agus aontaithe sna straitéisí forbartha contae.

o      Go dtabharfaí freagracht d'Údarás na Gaeltachta d'oiread agus is féidir de na heagraíochtaí poiblí le feidhm sa Ghaeltacht, chun droch-thionchar ar úsáid na Gaeilge a sheachaint.

o      Go gcuirfeadh Údarás na Gaeltachta seirbhísí stáit ar fáil do Ghaeilgeoirí ar fud na tíre.

o      Go mbeadh cumhachtaí comhairle chontae ag Údarás na Gaeltachta maidir leis an nGaeltacht.

o      Go bhfeidhmeodh Údarás na Gaeltachta mar áisitheoir idir pobal na Gaeltachta agus eagraíochtaí eile nuair atá gá leis.

o      Go mbeadh sé mar chúram reachtúil ar Údarás na Gaeltachta idirghabháil a dhéanamh le heagraíochtaí eile maidir le soláthar a gcuid seirbhísí trí Ghaeilge sa Ghaeltacht.

o      Go mbainfeadh Údarás na Gaeltachta úsáid as Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 le dul i bhfeidhm ar eagrais stáit eile.

o      Go n-oibreodh an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta agus Údarás na Gaeltachta i gcomhar le chéile ar mhaithe leis an tseirbhís is fearr a thabhairt do phobal na Gaeltachta.

o      Go bhfeidhmeodh an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta agus Údarás na Gaeltachta mar pháirtnéirí agus go seachnófaí an maorlathas oiread agus ab fhéidir.

o      Trí struchtúr comhpháirtíochta cuí, go bhféachfadh Údarás na Gaeltachta chuige go bhfuil fáil ar oideachas trí Ghaeilge i scoileanna Gaeltachta, go bhfuil Gaeilge líofa ag múinteoirí, go bhfuil plean teanga á feidhmiú sna scoileanna, agus go bhfuil oideachas tríú leibhéal á fhorbairt sa Ghaeltacht.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta cumasú ar an bpobal trí oideachas, trí oiliúint, trí thaighde agus trí chomhairleoireacht.

o      Go gcuirfí ról na gcoistí gairmoideachais de chúram ar Údarás na Gaeltachta sa Ghaeltacht.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta, i gcomhair le hinstitiúidí oideachais cuí, cláir oideachais agus oiliúna tríú leibhéal a fhorbairt sa Ghaeltacht i réimsí éagsúla ina bhfuil gá leo.

o      Go bhféachfadh Údarás na Gaeltachta chuige go bhfuil fáil ar chúrsaí tríú leibhéal sna ceantair Ghaeltachta uile.

o      Go ndéanfadh Údarás na Gaeltachta áiseanna tacaíochta don réimse oideachais a fhorbairt.

o      Go dtógfadh Údarás na Gaeltachta céimeanna cuí le go mbeadh rath ar thionscal an aistriúcháin.

o      Go dtabharfadh Údarás na Gaeltachta an uile thacaíocht don óige d'fhonn a chinntiú go mbeidh glúin láidir de chinnirí óga le Gaeilge sa Ghaeltacht.

 

 

Foireann agus Maoiniú

 

o      Go gceapfaí fostaithe ar chonradh agus go mbeadh buaine agus ardú céime ceangailte le spriocanna.

o      Go gcothófaí soghluaisteacht agus spiorad fiontraíochta san fhoireann trí chleachtais acmhainní daonna cuí.

o      Rannóg tógála an Údaráis a chumasú le ceannródaíocht a thabhairt i bhforbairt an bhonneagair fhisiciúil.

o      Go mbunódh Údarás na Gaeltachta aonad tacaíochta teicniúil chun cabhrú le daoine sa phróiseas pleanála.

o      Go mbeadh an saineolas agus na hacmhainní daonna cuí ag Údarás na Gaeltachta leis an raon leathan de chúraimí nua a fheidhmiú go héifeachtach.

o      Go bhfuil an iomarca rannóg in Údarás na Gaeltachta agus gur chóir an fhoireann a laghdú.

o      Go mbeadh aonad taighde in Údarás na Gaeltachta a dhíreodh ar shaincheisteanna forbartha na Gaeltachta.

o      Go mbeadh cumhacht ag an bhfeidhmeannas tograí faoi bhun 50,000 a cheadú.

o      Go ndéanfadh an fhoireann na seirbhísí uile a sheachadadh go hiomlán trí mheán na Gaeilge.

o      Go ndéanfaí maoiniú ar Údarás na Gaeltachta ag leibhéal a mbeifí in ann freastal cóir a dhéanamh ar phobal na Gaeltachta.

o      Go ndéanfaí maoiniú dóthanach ar Údarás na Gaeltachta leis an obair idir lámha a chur i gcrích.

o      Go dtarraingeofaí níos mó ar mhaoiniú an Chomhphobail Eorpaigh, go háirithe i nDún na nGall.

o      Go mbeadh eagraíochtaí forbartha áitiúla na Gaeltachta faoi scáth Údarás na Gaeltachta agus maoinithe tríd.

o      Go mbeadh pósadh idir Údarás na Gaeltachta agus Meitheal Forbartha na Gaeltachta.

 

 

Bord agus Struchtúr

 

o      Gur gá teorainneacha na Gaeltachta a leasú fá choinne toghcháin an bhoird.

o      Go ndéanfaí teorainn na Gaeltachta a leagan síos ar bhealach go mbeadh ciall leis, i dtreo is go mbeadh Údarás na Gaeltachta ag feidhmiú taobh istigh de limistéir ina bhfuil an Ghaeilge fós in úsáid.

o      Go roinnfí an Ghaeltacht i 13 thoghlach agus go dtoghfaí ball amháin boird as gach ceann; go dtoghfadh na heagrais phobail 13 bhall do na coistí réigiúnacha as a mbaill féin.

o      Go mbeadh cead vótála ag cainteoirí dúchais ón nGaeltacht a bhfuil cónaí orthu lasmuigh den Ghaeltacht.

o      Nach mbeadh bord Údarás na Gaeltachta luaite le polaitíocht ar aon bhealach.

o      Go mbeadh ball foirne ar bhord Údarás na Gaeltachta.

o      Nach mbeadh cead ag aon bhall de chomhairle chontae, chomhairle chathrach, Dháil Éireann, Sheanad Éireann ná de Pharlaimint na hEorpa a bheith ar bhord Údarás na Gaeltachta.

o      Nach mbeadh cead ag na páirtithe polaitiúla iarrthóirí a ainmniú do thoghchán an bhoird.

o      Nach mbeadh aon bhaint ag baill an bhoird le cúrsaí pleanála sa Ghaeltacht.

o      Gur ag eagraíochtaí pobail aitheanta a bheadh an ceart iarrthóirí a ainmniú.

o      Go laghdófaí an líon ball ar bhord Údarás na Gaeltachta.

o      Go bhfágfaí an bord mar atá sé ach go mbeadh meitheal oibre faoina stiúir.

o      Nach mbeadh cead ag aon bhall níos mó ná dhá thréimhse deich mbliana a chaitheamh ar an mbord.

o      Go mbeadh gach ball den bhord ar chomhchéim bíodh siad tofa, ainmnithe nó comhcheaptha.

o      Gurb iad baill tofa amháin a bheadh ar bhord Údarás na Gaeltachta.

o      Go mbeadh ionadaíocht ag na ceantair Ghaeltachta bheaga ar bhord Údarás na Gaeltachta.

o      Go mbeadh líon na suíochán i dtoghcheantar i gcomhréir le líon na gcainteoirí Gaeilge ann.

o      Go mbeadh ionadaíocht ag na hoileáin ar choistí réigiúnacha agus ar bhord náisiúnta Údarás na Gaeltachta agus go mbeadh cúram na n-oileán Ghaeltachta luaite go sonrach in acht Údarás na Gaeltachta.

o      Go dtoghfaí baill na gcoistí réigiúnacha ó gach ceantar Gaeltachta agus go gceapfadh na coistí sin an bord náisiúnta.

o      Go mbeadh níos mó cumhachta ag na coistí réigiúnacha ná mar atá faoi láthair. 

o      Go gcomhthoghfaí ar a laghad triúr ionadaí pobail chomh maith le hionadaí ainmnithe oileánda ar gach coiste réigiúnach le guth a thabhairt d'earnálacha neamhpholaitiúla.

o      Go mbeadh 17 ball ar an mbord, deichniúr tofa agus seachtar saineolaí a cheapfadh an tAire.

o      Go bhfágfaí faoin mbord iomlán é an cathaoirleach a cheapadh.

o      Go mbeadh an bord comhdhéanta de thrí phainéal: ceann tofa ag an bpobal, painéal d'ionadaithe na ngeallsealbhóirí agus painéal saineolaithe ceaptha ag an Aire. 

o      Go mbeadh struchtúr fochoistí ag an mbord.

o      Go ndéanfaí athstruchtúrú ar Údarás na Gaeltachta mar leanas:

       comhairle na Gaeltachta ag a mbeadh ceannasaíocht agus a bheadh i mbun na Gaeilge sna ceantair ina bhfuil sí in uachtar agus

       fiontar na Gaeltachta ag a mbeadh feidhmeanna forbartha sa Ghaeltacht oifigiúil.

o      Go gceapfaí bord comhairleach idirnáisiúnta le comhairle straitéiseach a chur ar fáil.

o      Go mbeadh bord Údarás na Gaeltachta freagrach as polasaí agus go bhfágfaí cinntí maidir le deontais faoin bhfeidhmeannas.

o      Go ndéanfaí athstruchtúrú ar Údarás na Gaeltachta mar atá molta ag Coimisiún na Gaeltachta; trí phríomhrannóg a bheadh ann:

(a) Gaeilge, oideachas agus cultúr

(b) geilleagar agus bonneagar agus

(c) cúram pobail, sóisialta agus sláinte.

o      Go ndéanfaí Údarás na Gaeltachta a athstruchtúrú i gceithre rannóg:

(a) teanga

(b) gnó

(c) pleanáil fhisiciúil agus

(d) forbairt phobail agus chultúir.

o      Go mbeadh caidreamh oscailte leanúnach idir Údarás na Gaeltachta agus an pobal go mór mór trí na coistí réigiúnacha.

o      Go mbeadh oifigí áitiúla ag Údarás na Gaeltachta ar fud na Gaeltachta.

o      Go dtabharfaí cúraimí áirithe de chuid Údarás na Gaeltachta i dtaca leis na hoileáin Ghaeltachta do Chomhdháil Oileáin na hÉireann.

o      Go mbeadh tréshoilseacht níos mó ná mar atá ag baint le gnó Údarás na Gaeltachta.

o      Go gcraolfaí cruinnithe boird go beo agus go dtabharfaí breis poiblíochta dóibh i nuachtáin áitiúla.

o      Go bhfoilseofaí mioneolas faoi chaiteachas Údarás na Gaeltachta sna nuachtáin.

o      Go dtabharfadh bord Údarás na Gaeltachta aitheantas do Fhóram na Gaeltachta.

 

 

Achoimre

 

Tá sé rí-shoiléir gurb é mian an phobail, mar a léirítear sna moltaí, ná go bhfeidhmeodh Údarás na Gaeltachta feasta mar eagraíocht ar a mbeadh dualgais agus ag a mbeadh cumhachtaí agus acmhainní chun tabhairt faoi fhorbairt na Gaeltachta ar bhonn cuimsitheach agus comhordaithe.  Moltaí dírithe ar chaomhnú agus ar threisiú na Gaeilge mar theanga phobail sa nGaeltacht is líonmhaire ar fad sna haighneachtaí.  Moltar gurbh é seo an dúshlán is bunúsaí a chuirfí roimh Údarás na Gaeltachta.  Bheadh gach gné d'obair na heagraíochta dírithe ar an dúshlán sin.  Tá sé soiléir chomh maith go dtuigtear an tábhacht mhór atá le forbairt eacnamaíochta agus shóisialta ar mhaithe le pobal inmharthana teanga a bheith sa Ghaeltacht.  Tá na haighneachtaí lán de mholtaí forbartha ach arís agus arís eile tá siad ag tathaint gur forbairt a théann chun leasa na teanga atá ag teastáil.

 

Tuigtear don phobal go bhfuil laigí agus easnaimh mhóra ag baint le bonneagar sóisialta agus fisiciúil na Gaeltachta agus is léir gur mian leo go rachadh Údarás na Gaeltachta i ngleic leo seo freisin.  Aithnítear an tábhacht ar leith a bhaineann leis an gcóras oideachais i seachadadh na Gaeilge ó ghlúin go glúin agus moltar go mbeadh Údarás na Gaeltachta rannpháirteach go dlúth ann.  Féachtar ar an bpleanáil fhisiciúil mar thaca don phleanáil teanga agus moltar dá réir sin go mbeadh ar chumas Údarás na Gaeltachta a rian a fhágáil go tréan ar an gcúram seo.  Meastar gur i gcomhar le heagraíochtaí eile is fearr is féidir tabhairt faoi ghnéithe áirithe de shaol na Gaeltachta agus moltar go mbunófaí na struchtúir chomhpháirtíochta chuí fá choinne na críche sin. 

 

Le gur féidir le hÚdarás na Gaeltachta an ról cuimsitheach atá luaite leis a chomhlíonadh, ní mór an acmhainn daonna a chumasú agus a spreagadh le tabhairt faoin obair dhúslánach seo.  Moltar go ndéanfaí athstruchtúrú ar an eagraíocht ar bhealach a chomhfhreagraíonn don ról leathnaithe a bheidh aige agus go n-earcófaí fostaithe leis na cáilíochtaí proifisiúnta cuí, leis an ról sin a chur i bhfearas.  Moltar go ndéanfaí maoiniú dóthanach ar an eagraíocht agus go ndáilfí an buiséad go cothrom i measc na rannóg uile.  Cé go moltar leasuithe den uile chineál a dhéanamh ar bhord Údarás na Gaeltachta dealraíonn sé gurbh é is mó atá ón bpobal ná ionadaíocht chothrom as an bhfíor-Ghaeltacht, saineolas sna réimsí is criticiúla de shaol na Gaeltachta agus oscailteacht a bheith mar shaintréith dá chúram ar fad.  Táthar ann a cheapann nár chóir go mbeadh aon bhaint díreach leis an bpolaitíocht ag baill boird agus meastar gurbh fhearr gur ionadaithe d'eagrais phobail a bheadh le toghadh. 

 

 

Feidhmiú na Moltaí

 

Eascraíonn feidhmeanna Údarás na Gaeltachta as an Acht um Údarás na Gaeltachta, 1979 agus as an Acht um Údarás na Gaeltachta (Leasú) (Uimhir 2), 1999.  Leagtar amach a chuid feidhmeanna in alt 8, d'acht 1979.  Baineann alt 9 le feidhmeanna breise an Údaráis agus baineann alt 10 le cúnamh airgid ón Údarás chun críocha tionscail.  De réir alt 8.1 d'acht 1979: Déanfaidh an tÚdarás caomhnú agus leathadh na Gaeilge mar phríomh-mheán cumarsáide sa Ghaeltacht a spreagadh agus cinnteoidh sé gurb í an Ghaeilge a úsáidfear a mhéid is féidir nuair a bheidh a fheidhmeanna á gcomhlíonadh aige agus thar a cheann'.  Is ceadmhach don Údarás de réir ailt 8.3 cibé tionscail agus scéimeanna táirgiúla fostaíochta is oiriúnach leis a sholáthar, a sheoladh, a rialú agus a bhainistiú sa Ghaeltacht.  Faoi alt 10.1, chun tionscail agus scéimeanna táirgiúla fostaíochta a bhunú, a fhorbairt nó a chothabháil sa Ghaeltacht beidh cumhacht ag an Údarás, faoi réir an ailt seo, (cúnamh airgid a thabhairt (lena n-áirítear deontais a thabhairt, scaireanna a cheannach agus caiteachas a thabhú ar fhoirgnimh nó eile) ar cibé téarmaí agus faoi réir cibé coinníollacha is cuí leis.  Tá soláthar in alt 9.1 le feidhmeanna breise a bhronnadh ar an Údarás: Chun forbairt na Gaeltachta a chur chun cinn ó thaobh teanga, cultúir, sóisialachta, gnéithiúlachta agus geilleagair, beidh ag an Údarás, i dteannta na bhfeidhmeanna a shonraítear san Acht seo ar leith ón acht seo, na cumhachtaí seo a thabharfar dó le hordú ón Rialtas.

 

Is as alt 8.1 d'acht 1979 a eascraíonn dualgais an Údaráis i leith na Gaeilge agus is éard a thuigeann Údarás na Gaeltachta leis ná:

 

(a) gur trí Gaeilge a mhéid is féidir a fheidhmeoidh a chuid foirne agus pé daoine eile a fhostóidh sé ó thráth go chéile le feidhmiú thar a cheann

 

(b) go soláthróidh sé a chuid seirbhísí trí Ghaeilge do phobal na Gaeilge sa Ghaeltacht

 

(c) go bhféachfaidh sé le scéimeanna agus seifteanna oiriúnacha a cheapadh a chinnteoidh gurb í an Ghaeilge a úsáidfear a mhéid is féidir sa réimse ilghnéitheach tionscadal agus tionscal a gcuirfidh sé maoiniú státchiste ar fáil dóibh

 

(d) go bhféachfaidh sé lena thionchar a úsáid chun staid agus stádas na Gaeilge a neartú sna codanna sin den státchóras trí chéile a sholáthraíonn seirbhísí do phobal na Gaeltachta, agus

 

(e) go bhféachfaidh sé le buanú agus leathadh na Gaeilge a spreagadh mar phríomh-mheán cumarsáide i measc an phobail laistigh de théarmaí tagartha agus scéimeanna faofa na heagraíochta.

 

 

 

 

 

Ainneoin an dualgas faoin nGaeilge atá leagtha amach in alt 8 den acht bunaithe, ní raibh mórán meáchain caiteachais ná infheistíochta riamh ag baint leis na tionscnaimh theanga a bhí á bhfeidhmiú ag Údarás na Gaeltachta i rith na 25 bliain ó bunaíodh é.  Maoiníodh an clár teanga agus cultúir, agus cláir eile freisin, as an gciste reatha.  Le trí bliana anuas áfach, tá soláthar sonrach airgid reatha ar fáil don réimse cultúir agus teanga, don naíscolaíocht agus chúram leanaí, do chomharchumainn agus chúrsaí forbartha pobail agus sóisialta, agus tá sciar (20%) den soláthar caipitil sonraithe do thionscadail teangabhunaithe (Údarás na Gaeltachta, 2005).  Fós féin, is mar eagraíocht forbartha tionscail, go príomha, atá Údarás na Gaeltachta bunaithe go reachtúil agus feidhmíonn an t-acht mar laincis air maidir le tabhairt faoi fhorbairt na Gaeltachta ar bhonn ilghnéitheach agus cúram ar leith a dhéanamh don Ghaeilge. 

 

Cé go bhfuil soláthar in alt 9 den Acht um Údarás na Gaeltachta, 1979, trínár féidir cur le feidhmeanna na heagraíochta, níor úsáideadh an fhoráil seo riamh le feidhmeanna breise a bhronnadh ar an Údarás agus ní léir ó na haighneachtaí go bhféachtar air mar bhealach sásúil leis na leasuithe iomadúla atá de dhíth a dhéanamh.  Is éard atá á iarraidh ná cur le cumhachtaí agus feidhmeanna Údarás na Gaeltachta trí leasú bunúsach a dhéanamh ar an acht bunaithe.  In aighneacht ó bhord Údarás na Gaeltachta féin tá leagan nua inmholta d'ailt 8, 9 agus 10 dréachtaithe mar leanas:

Alt 8 (1)

Chun caomhnú agus leathadh na Gaeilge mar phríomh-mheán cumarsáide sa Ghaeltacht a spreagadh agus chun forbairt na Gaeltachta a chur chun cinn ó thaobh cultúir, sóisialachta, geilleagair, pobail agus ionannais beidh ag an Údarás na feidhmeanna agus na cumhachtaí seo a leanas


    (a) buanú agus sealbhú na Gaeilge a chur chun cinn tríd an luathoideachas

    (b) an bonneagar gnó agus sóisialach atá riachtanach d'fhorbairt chomhtháite na Gaeltachta a chur chun cinn agus spreagadh a thabhairt dá sholáthar

    (c) oideachas agus oiliúint pobail ar a n-áirítear an t-oideachas aosach, gairme agus fadsaoil agus an ollscolaíocht trí Ghaeilge a spreagadh agus a chur chun cinn

    (d) forbairt pobail, na healaíona dúchasacha agus comhaimseartha, an geilleagar sóisialta agus an cultúr Gaelach i gcoitinne a spreagadh agus a chur chun cinn trí pé meáin agus pé slí is oiriúnach

    (e) tionscail seirbhísí trádáilte, scéimeanna tairgiúla fostaíochta, agus an turasóireacht chultúrtha a chothú agus a chur chun cinn

    (f) an Ghaeltacht a mhargú mar limistéar tarraingteach gnó agus turasóireachta cultúrtha

    (g) polasaí agus clár gníomhaíochta forbartha oileánda a thionscnamh agus a chur chun cinn in oiriúint do riachtanais ar leith na n-oileán mara Gaeltachta.

    (h) feidhmiú ar bhonn comhpháirtíochta leis an Roinn Oideachais agus Eolaíochta i gcothú soláthar oideachais Gaeltachta agus feidhmiú mar chomhlacht comhairleach sáinithe maidir Ie cur i bhfeidhm AIt 9 (h) den Acht Oideachais, 1998 [Uimhir 51 de 1998]

    (i) seirbhísí a chur ar fáil ar chonradh don Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe & Gaeltachta faoi réir nach dtagann a leithéid sin salach ar fhreagrachtaí reachtúla aon chomhlacht eile stáit.

 

Alt 9
    (1) Chun forbairt na Gaeltachta a chur chun cinn ó thaobh teanga, cultúir, sóisialachta, ionannais agus geilleagair beidh ag an Údarás, i dteannta na bhfeidhmeanna a shonraítear san Acht seo ar leith ón alt seo, na cumhachtaí a thabharfar dó Ie hordú ón Rialtas.

    (2) Maidir Ie hordú faoin alt seo :-

    (a) féadfaidh sé cibé feidhmeanna a shonróidh sé de chuid údaráis áitiúiI -pleanáil fhisiciúil, soláthar tithíochta nó eile - nó Coiste Gairmoideachais a thabhairt don Údarás;

    (b) féadfaidh cibé foráIacha teagmhasacha nó iarmhartacha a bheith ann is dóigh leis an Rialtas is gá, lena n-áirítear modhnú ar fhorálacha reachtúla;

    (c) féadfaidh sé coinníollacha a fhorchur i ndáil le haon chumhacht a thugann sé a fheidhmiú;

    (d) féadfaidh sé socrú a dhéanamh Ie haghaidh íocaíochtaí ag an Údarás;

    (e) féadfar é a leasú nó a chúlghairm Ie hordú ón Rialtas.

    (3) I gcás a mbeartófar ordú faoin alt seo a dhéanamh, leagfar dréacht den ordú faoi bhráid gach Tí den Oireachtas agus ní dhéanfar an t-ordú go dtí go mbeidh rún ag ceadú an dréachta rite ag gach Teach.

Alt. 10
    (1) Chun na feidhmeanna atá leagtha amach in Alt 8 a chur i bhfeidhm beidh cumhacht ag an Údarás, faoi réir an ailt seo, caiteachas a dhéanamh nó cúnamh airgid a thabhairt (lena n-áirítear deontais a thabhairt, scaireanna a cheannach agus caiteachas a thabhú ar fhoirgnimh nó eile) ar cibé téarmaí agus faoi réir cibé coinníollacha is cuí leis.

    (2) Féadfaidh an tÚdarás comhoibriú agus cabhrú Ie haon daoine, fhorais, ghníomhaireachtaí nó chomhlachtaí ag a mbeidh baint, go díreach nó go neamhdhíreach, Ie caomhnú agus leathadh na Gaeilge mar phríomh-mheán cumarsáide sa Ghaeltacht, agus féadfar a áireamh sa chabhair sin íocaíochtaí nó deontais ag an Údarás ar pé téarmaí agus coinníollacha is oiriúnach leis.

 

Má tá sé i gceist struchtúir an bhoird a athrú beidh ar an Aire cinneadh a dhéanamh faoi leagan nua den bhord agus caithfear ailt 27-33 den acht a leasú dá réir.  Ní léir gur gá aon athrú a dhéanamh ar alt 12 a leagan síos na coinníollacha faoina gceaptar foireann an Údaráis.  Tá ciall ag baint leis na moltaí go ndéanfaí athstruchtúrú inmheánach ar an eagraíocht agus is cúram don bhord é sin a bheartú agus a chur i bhfearas.  Níl aon cheist ach go mbeidh sé riachtanach an fhoireann a chumasú le tabhairt faoin dúshlán nua.  Is gá díriú ar chlár a dhéanann forbairt ar an acmhainn daonna atá in Údarás na Gaeltachta faoi láthair agus is gá saineolas breise a earcú le cúram a dhéanamh de na cúraimí nua atá á lua leis.  

 


Ceist an-tábhachtach sa chomhthéacs seo ná cén t-atheagar is fearr a chur ar an státchóras agus ar an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta ach go háirithe, chun féachaint chuige go mbeidh ar a gcumas feidhmiú go héifeachtach trí agus i gcomhar le hÚdarás na Gaeltachta nuachruthaithe.  Ceist í seo nach bhfuil pléite ró-mhion sna haighneachtaí.  Is léir uathu, áfach, go dtuigeann an pobal go bhfuil ról criticiúil le himirt ag a lán ranna stáit agus áisínteachtaí poiblí eile sa Ghaeltacht, seachas an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta agus Údarás na Gaeltachta.  Arís agus arís eile, mar shampla, luaitear na laigí a bhaineann leis an gcóras oideachais agus an géarghá atá leo siúd a chur ina gceart ar mhaithe le freastal cóir a dhéanamh ar phobal na Gaeltachta.  Sampla eile is ea an bhéim a leagtar ar an riachtanas atá le cosaint a thabhairt d'oidhreacht teanga na Gaeltachta tríd an bpleanáil fisiciúil.

 

Ní seirbhís trí Ghaeilge amháin atá i gceist leo seo (cé gur gné an-tábhachtach é sin) ach seirbhís atá curtha in oiriúint do riachtanais ar leith na Gaeltachta, nach ionann go hiondúil agus an tseirbhís a chuirtear ar fáil ar fud na tire i gcoitinne.  Cé go bhfuil sé mar dhualgas ar an earnáil phoiblí trí chéile seirbhís shásúil trí Ghaeilge a sholáthar gan cheist do phobal na Gaeltachta, tá feidhmeanna fíor-thábhachtacha ó thaobh na Gaeltachta ag ranna stáit áirithe, ina measc an Roinn Comhshaoil, Oidhreachta agus Rialtas Áitiúil, an Roinn Cumarsáide, Mara agus Acmhainní Nádúrtha, an Roinn Dlí agus Cirt, Comhionannais agus Athchóirithe Dlí, an Roinn Ealaíon, Spóirt agus Turasóireachta, an Roinn Gnóthaí Sóisialaigh agus Teaghlaigh, an Roinn Oideachais agus Eolaíochta, agus is gá na feidhmeanna sin a chomhlíonadh ar bhealach atá in oiriúint don Ghaeltacht.  Caithfear a aithint go mbaineann cuid de na haighneachtaí le freagrachtaí na Ranna réamhluaite. 

 

Léirigh taighde a rinneadh do Choimisiún na Gaeltachta, áfach, go raibh dhá thuairim i measc an phobail ar an mbealach is fearr le tabhairt faoi seo (Ó Cinnéide et al, 2001).  Creideann dream amháin gur chóir go mbeadh aonad ar leith laistigh de gach roinn stáit ar a bhfuil cúram suntasach Gaeltachta lena dheimhniú go ndéanfaí freastal sásúil ar an bpobal sin.  Bheadh gá le plean comhtháite don Ghaeltacht agus struchtúir chomhpháirtíochta chuí, chun féachaint chuige go mbeadh na haonaid go léir ag obair as lámha a chéile.  Dhéanfadh roinn stáit ar a mbeadh freagracht Ghaeltachta ceannródaíocht agus comhordú ar an bpróiseas seo.  Réiteach níos radacaí a raibh bá mhór leis i measc an phobail ná go ndéanfaí athstruchtúrú bunúsach ar an riar a dhéantar ar chúraimí an Stáit sa Ghaeltacht.  Faoin réiteach seo bheadh roinn Gaeltachta ann a bheadh freagrach as gach gné de shaol na Gaeltachta a bhfuil tábhacht ar leith leo maidir le caomhnú na Gaeilge mar theanga phobail.  Dhéanfaí forbairt ar an roinn a bheadh comhthreomhar leis an bhforbairt a bheartaítear a dhéanamh ar Údarás na Gaeltachta féin. 

 

Tagairtí

 

Ó Cinnéide, M., MacDonnacha, S., agus Ní Chonghaile, S., 2001.  Polasaithe agus Cleachtais Eagraíochtaí Éagsúla le Feidhm sa Ghaeltacht, Coimisiún Na Gaeltachta, 162 lch.

Údarás na Gaeltachta, 2005.  Údarás na Gaeltachta Beartas Forbartha 2005-2010.

Micheál Ó Cinnéide

Ollamh Pearsanta le Tíreolaíocht

Ollscoil na hÉireann, Gaillimh

Údarás na Gaeltachta

Údarás na Gaeltachta ar shuíomh an Roinn Pobal, Tuaithe agus Gaeltachta
Tá athbhreithniú cuimsitheach ar chumhachtaí agus fheidhmeanna Údarás na Gaeltachta ar siúl faoi láthair ag an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta. Mar thoradh ar an athbhreithniú seo, táthar ag súil moltaí a chur faoi bhráid an Rialtais le linn 2006 chun an reachtaíocht faoina bhfeidhmíonn an tÚdarás faoi láthair a leasú mar is cuí. Thug an tAire Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta, Éamon Ó Cuív, T.D., cuireadh don phobal aighneachtaí a chur faoina bhráid mar chuid den phróiseas athbhreithnithe seo. Fuarthas 67 aighneacht ón bpobal dá réir agus tá siad á léiriú anseo le caoinchead na n-údar. Rinneadh anailís neamhspleách ar na haighneachtaí ón bpobal agus tá an tuairisc sin le fáil ag an nasc Anailís

An Ainailís i bhfoirm MSWord ar shuíomh na Roinne.

Caipéisí eile


Aighneachtí Dhonnchadha Uí Éallaithe